Reflecties

Alle Menschen werden Brüder

In mijn hoofd verschijnen bepaalde beelden die ik meer dan dertig jaar geleden op televisie zag. Op een donderdagavond in november, in 1989, werden de poorten van de Berlijnse muur geopend – tot verrassing van de hele wereld – en dat ogenblik markeerde het einde van de DDR en van de andere onderdrukkende regimes van Oost‑Europa. Ik herinner me dat ik destijds urenlang ademloos naar het scherm heb zitten kijken, niet in staat de grootsheid van dat historische moment volledig te bevatten, niet in staat mijn tranen te bedwingen.

Ik open mijn laptop. Binnen een halve minuut heb ik de videobeelden van toen teruggevonden. Ik kijk opnieuw naar die tienduizenden mensen die samen – als één lichaam – over de grens naar het westen schuifelen. Ze glimlachen, schaterlachen, of huilen van blijdschap. Ik kijk naar de gezichten – steeds nieuwe gezichten komen tevoorschijn. Het zijn vooral jonge mensen, valt me op. Ze hebben heel hun leven in een dictatuur gewoond en wandelen nu voor het eerst naar die andere wereld: het westen.

Dan krijg ik een gedachte die ik nog niet eerder heb gehad, en die me verbaast. Destijds nam iedereen aan, ook ik, dat de Oost‑Duitsers gedurende die nacht naar een vrijer leven wandelden – maar nu ik deze beelden bezie, wetend in wat voor dystopie we ons inmiddels bevinden, kijk ik daar met andere ogen naar. Zeker, in bepaalde opzichten waren de westerse landen in 1989 vrijer dan die van het Oostblok, dat is evident – maar die vrijheid was grotendeels ook een illusie, een leugen zelfs. Terugkijkend realiseer ik me dat onze ‘vrije’ wereld toen al onzichtbaar zwanger was van de dictatuur waar we nu in totale zichtbaarheid onder gebukt gaan. En misschien is onze huidige onderdrukking nog verschrikkelijker dan die van destijds. Misschien is onze vrijheid vandaag nog nietiger, en zijn onze overheersers nog boosaardiger dan toen in de DDR.

Ik wil nog een ander videofragment uit 1989 zien. Slechts een paar weken na de val van de muur vond in Berlijn een bijzonder concert plaats. De negende symfonie van Beethoven werd, onder leiding van Leonard Bernstein, uitgevoerd door Duitse zangers en musici uit oost en west. Bernstein had zich voor deze gelegenheid gepermitteerd om het woord ‘Freude’ – uit het door Beethoven gebruikte gedicht ‘Ode an die Freude’ van Schiller – te vervangen door ‘Freiheit’. Ik ga op zoek; en al snel vind ik de passage waarin het koor die beroemde woorden zingt: ‘Alle Menschen werden Brüder’. Op het moment dat de zingende kinderen in beeld komen – ‘Alle Menschen werden Brüder’ – barst ik in hevig snikken uit. Een minuut later spoel ik de video met waterige ogen terug omdat ik dit fragment nog een keer wil zien en horen. Het is alsof ik de hele westerse cultuur ten onder zie gaan, begeleid door deze onthutsende muziek. Wat een drama is zich in de wereld aan het voltrekken. Wat een ramp is er aan het gebeuren.

Freiheit, schöner Götterfunken,
Tochter aus Elysium,
Wir betreten feuertrunken,
Himmlische, dein Heiligtum!
Deine Zauber binden wieder,
Was die Mode streng geteilt;
Alle Menschen werden Brüder,
Wo dein sanfter Flügel weilt.


Ga naar: inhoudsopgave miniaturen.